Overslaan en naar de inhoud gaan
Bonapartesluis 1923 2004#2572 FelixArchief (Bonapartesluis 1923 2004#2572)

Een tempel voor de Antwerpse loodsen

Het Loodswezen aan de Tavernierkaai

De Loodswezensite in Antwerpen wordt herontwikkeld. Onderzoeker Maurane Baert dook in onze collectie voor een bouwhistorische studie. In dit gesprek laat ze ons kennismaken met een boeiend stuk Antwerpse geschiedenis.

25.10.2021

Door Camille Vermeire (stagiair educatie) en Thomas Martin (educatief medewerker)
Selectie beelden en literatuur: Maurane Baert

In het voorjaar van 2021 kon je Maurane vaak tegenkomen in de leeszaal van de Erfgoedbibliotheek, waar ze zich volop aan het inlezen was. Ondertussen heeft zij haar onderzoek succesvol afgerond en haar master Erfgoed behaald. Ze werkte toen nog als consulent voor het FelixArchief, binnen het project Antwerpen Herdenkt. Nu is ze stafmedewerker onderzoek en participatie voor het Openluchtmuseum Bokrijk. We spraken met haar over haar onderzoek en hoe de Erfgoedbibliotheek haar daarin ondersteunde.

  • Hoe ben je voor de allereerste keer in de Erfgoedbibliotheek terecht gekomen?

Ik heb geschiedenis gestudeerd in Antwerpen en ik ben tijdens mijn eerste bachelor op opdracht naar hier gekomen. Ik moest een krant op microfilm consulteren – dat was iets totaal exotisch voor mij. Sindsdien was ik hier niet meer weg te slaan.

"Naar de Erfgoedbibliotheek ben ik voornamelijk gekomen voor het hedendaags literatuuronderzoek, aangezien ik hier altijd vind wat ik nodig heb." - Maurane Baert

  • Je hebt hier in 2020 vaak gezeten voor antwerpenherdenkt.be, onder andere voor je bijdrage over de Antwerpse sluikpers tijdens de Tweede Wereldoorlog. Maar voor welke onderwerpen kwam je hier tijdens je studies?

Ik heb mijn bachelorproef gemaakt over advertenties van  muziekwinkels in Antwerpen tijdens de 19de eeuw. Daarvoor heb ik veel in de microfilmzaal gezeten om kranten van die tijd te doorbladeren. Mijn thesis heb ik gemaakt over de herdenking van de Tweede Wereldoorlog, maar daarvoor heb ik me vooral op gemeentelijke archieven gebaseerd. Omwille van dat onderwerp ben ik in 2020 halftijds aangeworven bij Antwerpen Herdenkt voor het publiekhistorische luik. Ondertussen rondde ik mijn tweede master af: erfgoedstudies.

  • En voor die opleiding volgde je een stage bij AG Vespa?

Inderdaad. Ik koos AG Vespa omdat zij – zeker bij de ontwikkeling van historische sites – modereren tussen monumentenzorg en stadsontwikkeling. Stedenbouw heb ik om die reden altijd al boeiend gevonden, zeker in een stad als Antwerpen met een rijk patrimonium.

  • Hoe raakte je betrokken bij het project rond het Loodswezen?

Vanuit de stedelijke dienst monumentenzorg kwam de vraag aan AG Vespa om voor de site Bonapartedok en Loodswezen (onderdeel van de Scheldekaaien) een historische studie uit te voeren. De site omvat de Tavernierkaai, Van Meterenkaai en de Orteliuskaai. Zoals je weet worden de Scheldekaaien in verschillende fases gerenoveerd en herbestemd. Het plan voor de herinrichting van dit stuk kaaien ligt nu op de tekentafel. De betrokken partijen willen met de toekomstplannen voortbouwen op het verleden van de plek. Voor enkele van de gebouwen die op de site staan; het Loodswezen, het Boeienmagazijn en het bedieningshuis van de Bonapartesluis; werd er eerder al een bouwhistorische studie uitgevoerd, maar nog niet voor het gebied daarrond. De bedoeling is om de bouw- en gebruiksgeschiedenis tussen de 16de en de 20ste eeuw van deze zone in kaart te brengen. Wie kwam daar, wie werkte daar, welke havendiensten waren er gevestigd, was er ruimte voor recreatie, enz.

  • Hoe is je onderzoek opgebouwd? 

Ik heb me sterk ingelezen in de evolutie van de Antwerpse haven, vooral over hoe dat stukje stad door de eeuwen heen is geëvolueerd. Op basis daarvan heb ik beslist om het onderzoek in te delen volgens vier historische breukmomenten. De studie start in de 16de eeuw. De Antwerpse haven bevond zich toen op een hoogtepunt en de volledige site kwam pas dan, na enkele groeifasen, binnen de stadsomwalling te liggen. Ik wou een duidelijk beeld van de vroegmoderne haven kunnen schetsen met haar vlieten, ruien en de verdedigingsmuur die langs de kaaien stond tussen de Schelde en de stad.

Redezicht Antverpia, Joannes Baptista Vrients, 1630. Met de verschillende stukken kaai die van elkaar gescheiden werden door vlieten, en die later één geheel zijn geworden. K 10367, Collectie Stad Antwerpen, Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience.

Fragment uit Redezicht Antverpia, Joannes Baptista Vrients, 1630. Met de verschillende stukken kaai die van elkaar gescheiden werden door vlieten, en die later één geheel zijn geworden. K 10367, Collectie Stad Antwerpen, Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience.

Vervolgens zoom ik in op het einde van de 18de eeuw. De Loodswezensite ondergaat voor het eerst een grote verandering sinds de 16de eeuw. Napoleon kwam aan in Antwerpen en besliste om op deze plek het Bonapartedok aan te leggen. De volgende fase valt samen met het einde van de 19de eeuw, wanneer de Scheldekaaien worden rechtgetrokken, de vlieten verdwijnen en het Loodswezen op de Tavernierkaai komt te staan. Het laatste stuk van de studie gaat over de ontwikkeling van de site doorheen de 20ste eeuw, tot vandaag, wanneer de meest moderne bebouwing hier verschijnt. Naar het eind van deze periode toe beginnen de havenfuncties van de Loodswezensite weg te trekken. 

In de materie over het Loodswezen heb ik me ook moeten inlezen, over het beroep van de loodsen, over de evolutie van hun rol in de Antwerpse haven. Ik bestudeerde ook de andere organisaties die op die site te vinden waren: verschillende douanediensten hebben hier een kantoor gehad, net zoals DAB Vloot, dat onder meer instaat voor het bebakenen van de vaarwegen.

  • Iedereen heeft al wel eens van het Loodswezen gehoord, maar verder is heel dat gegeven voor de meeste landrotten toch een blinde vlek. Kan jij een tipje van de sluier lichten?

Een loods is een expert van een lokale waterweg of kustgebied, die schepen helpt om hierdoor te navigeren naar hun eindbestemming. Het beroep van loods bestond al eeuwenlang in Antwerpen maar aan het eind van de 18de eeuw wordt het voor het eerst geprofessionaliseerd. Het prominente gebouw voor de rivierloodsen op de Tavernierkaai werd geopend in 1895. Het  is een erg monumentaal gebouw dat een stempel drukte op het uitzicht van Antwerpen. De plaats was strategisch gekozen: dit is het eerste gebouw dat schippers zagen wanneer ze de rede van Antwerpen naderden. 

Loodswezen, magazijn en margueriedok - 1910 - SA326074 Het Loodswezen en het Boeienmagazijn vanaf het Margueriedok, dat gelegen was tussen het Loodswezen en de Schelde. Op de helling liggen enkele bootjes te drogen. Antwerpen, 1910. PB#2171, collectie FelixArchief.

Het Loodswezen en het Boeienmagazijn vanaf het Margueriedok, dat gelegen was tussen het Loodswezen en de Schelde. Op de helling liggen enkele bootjes te drogen. Antwerpen, 1910. PB#2171, collectie FelixArchief.

- Loodswezen met sporen, hangars, trams, na 1900  - sa020232 Panorama van de Van Meterenkaai met centraal het Loodswezen. Op links de Schelde, het Margueriedok met op de achtergrond de bocht van Austruweel. Op de voorgrond een tram op de keerlus aan het Tolhuis. Antwerpen, na 1900. PB#2751, collectie FelixArchief.

Panorama van de Van Meterenkaai met centraal het Loodswezen. Op links de Schelde, het Margueriedok met op de achtergrond de bocht van Austruweel. Op de voorgrond een tram op de keerlus aan het Tolhuis. Antwerpen, na 1900. PB#2751, collectie FelixArchief.

Het gebouw bood in 1895 onderdak aan verschillende functies: het Loodswezen en zijn administratieve diensten, de dienst hydrografie – die de kaarten van de Schelde maakt –, de scheepvaartpolitie en de waterschout – buitenlandse zeemannen die aankwamen konden daar een toelating krijgen om van boord te gaan en de stad te bezoeken. Ook de Zeevaartschool en een telegrafie- en postdienst hebben daar tijdelijk gezeten. De douane zat in het gebouw ernaast. Verder was er op de site ook een apart gebouw voor het Nederlands Loodswezen en voor de dokloodsen van Brabo (die instaan voor de beloodsing in de Antwerpse dokken).

Sinds het einde van de 19de eeuw zijn nagenoeg al deze functies aanwezig gebleven op deze site. Vanaf de jaren 1950 kampten de diensten echter met een nijpend plaatsgebrek. In 2016 werd het Loodswezen definitief verlaten. De meeste diensten verhuisden naar Linkeroever. Alleen de dokloodsen van Brabo gebruiken hun gebouw op de site nog.

  • Dokloodsen? Zijn er dan verschillende soorten loodsen?

Een aankomend schip wordt eerst langs de kust begeleid door een zeeloods tot aan Vlissingen. Vanaf de monding van de Schelde brengt een rivierloods het schip naar Antwerpen, en aan de sluis nemen de dokloodsen het over om het schip te ‘parkeren’. Buiten de pleziervaarten en de platbodems worden bijna alle schepen beloodst.

  • Hoe werkt dat dan?

Op een afgesproken punt wordt de loods tot in de buurt van het schip gebracht. De loods stapt over in een kleinere boot en gaat aan boord via een trapladder. De loodsen nemen het roer niet over, want de kapitein blijft de bevelhebber van het schip, maar ze geven advies. Het is een erg belangrijke functie, met een centrale positie in de haven – ondanks alle technische vernieuwingen van de laatste jaren. Bij slecht weer kunnen loodsen soms niet aan boord gaan en gidsen ze vanop afstand, maar dat is verre van ideaal omdat de loodsen de situatie dan veel minder goed kunnen inschatten. Vergeet niet dat het hier over schepen van 100 à 300 meter lang gaat.

  • De Antwerpse haven kan dus niet zonder haar loodsen.

Als de loodsen beslissen om te staken, dan komt er geen schip meer tot in Antwerpen. De krantenberichten over loodsenstakingen in het verleden bulken van de frustratie, want zo’n staking legt meteen alles plat. Geen wonder dus dat er zo’n tempel werd gebouwd voor de loodsen!

  • Naast het Loodswezen werd in 1899 het Boeienmagazijn op de Tavernierkaai gebouwd. Kan je ons daar iets meer over vertellen?

Tot voor kort zat in dat gebouw DAB Vloot, de dienst die Scheldeboeien herstelt en onderhoudt. Die dienst beschikt over twee grote ‘boeienleggers’ die de boeien met hun verankering uit het water kunnen trekken voor herstelling en vervanging. Nog geen tien jaar geleden lag die kade van de Tavernierkaai vol rode, gele en groene boeien. Vroeger was het een enorme drukte op de Loodswezensite. De loodsboten passeerden daar om de loodsen op te pikken en naar de schepen te brengen. Ook de boten van de scheepvaartpolitie en de hydrografie meerden er  aan. Het kleine Margueriedok aan de Tavernierkaai werd in de 19de en het begin van de 20ste eeuw gebruikt als schuilhaven voor kleine houten sloepen. Die werden gebruikt om de scheepsmakelaar aan boord te brengen, de persoon die al de administratie voor een aankomend schip in orde bracht. We kunnen dus spreken van een grote bedrijvigheid, en dat trok heel wat wandelaars en kijklustigen aan.

Spelende kinderen tussen de sloepen in het Margueriedok. Op de achtergrond de bouwwerken aan het Loodswezen. Antwerpen, eind 19de eeuw. Foto van de Koninklijke Marine Academie, scan uit het boek Antwerp : a port for all seasons, p. 499. 

Spelende kinderen tussen de sloepen in het Margueriedok. Antwerpen, eind 19de eeuw. Foto van de Koninklijke Marine Academie, scan uit het boek Antwerp : a port for all seasons, p. 499 (bewaarplaats origineel onbekend). 

Schets van een ‘makelaarsboot’, het type boot dat vroeger in het Margueriedok voor het Loodswezen aanmeerde en gebruikt werd om de scheepsmakelaar aan boord te brengen van aankomende schepen. Scan uit Schepen op de Schelde : binnenvaartuigen en vissersschepen op de Schelde omstreeks 1900 (https://anet.be/record/opacehc/c:lvd:1023968/N),  afb. 40.

Schets van een ‘makelaarsboot’, het type boot dat vroeger in het Margueriedok voor het Loodswezen aanmeerde en gebruikt werd om de scheepsmakelaar aan boord te brengen van aankomende schepen. Scan uit Schepen op de Schelde : binnenvaartuigen en vissersschepen op de Schelde omstreeks 1900,  afb. 40.

  • Hoe gaat het nu verder met het Loodswezen?

Het loodswezen en de boeienloods zijn beide beschermd als monument. Het is nog even wachten op een concrete invulling voor deze site. Het is de bedoeling om het Boeienmagazijn en de onderste verdieping van het Loodswezen zo publiek mogelijk in te vullen. Er vond al een marktbevraging plaats en momenteel wordt overwogen door Toerisme Vlaanderen om er een Vlaams Culinair Centrum in onder te brengen. Er is een ontwerpwedstrijd lopende voor de aanleg van de omgeving rond de gebouwen. 

Wat al vast staat is dat op de site ook een nieuw monument en memoriaal zal komen voor alle gesneuvelden van de Tweede Wereldoorlog. Het FelixArchief is al jaren bezig met het onderzoek naar de oorlogsslachtoffers die op het monument geëerd zullen worden. De huidige lijst van geverifieerde slachtoffers kan je nu al online doorzoeken.

Huidig monument voor de zeelieden (gesneuvelden van de oorlogen 1914-1918 en 1940-1945) , op de achtergrond het Loodswezen. Antwerpen, 1961. FOTO-OF#4540, collectie FelixArchief.

Huidig Monument voor de zeelieden (gesneuvelden van de oorlogen 1914-1918 en 1940-1945), op de achtergrond het Loodswezen. Antwerpen, 1961. FOTO-OF#4540, collectie FelixArchief.

  • Waar heb je de informatie voor je onderzoek gehaald? 

Het archief van het Loodswezen zelf valt onder het Bestuur van het Zeewezen. Dat archief kan je terugvinden in het Rijksarchief, dus daarvoor ben ik naar Brussel gegaan. Het archief van het Loodswezen voor 1914 is helaas volledig vernietigd.

Ik heb het FelixArchief  bezocht voor de plannen van de gebouwen en ander kaartmateriaal, want tussen de 16de eeuw en vandaag is er heel wat gebouwd en afgebroken op de site.  Via het digitale archief kreeg ik toegang tot de collectie historische foto’s.

Naar de Erfgoedbibliotheek ben ik voornamelijk gekomen voor het hedendaags literatuuronderzoek, aangezien ik hier altijd vind wat ik nodig heb. Jullie bezitten onder andere twee gedetailleerde verzamelwerken over de geschiedenis van het Loodswezen: Zeilen tussen land en zee. Zeilloodsboten op de Vlaamse Banken en Westerschelde en Volle kracht vooruit. Geschiedenis van het staatsloodswezen van 1914 tot nu. Er zijn hier ook een aantal werken over de haven van Antwerpen, die je rechtstreeks kan raadplegen in de leeszaal (kast 68, legplanken a en b). Dankzij deze overzichtswerken kon ik het evoluerend havenlandschap in kaart brengen.

Meer lezen (uit de collectie van de Erfgoedbibliotheek)

Over de haven van Antwerpen 

Over loodsen

Over de Loodswezensite 

Meld je aan voor de nieuwsbrief