Persgeschiedenis blijft in België een vrij onontgonnen gebied – in tegenstelling tot in buurlanden zoals Nederland, waar een rijke traditie bestaat van goed gestoffeerd pershistorisch onderzoek, bijvoorbeeld over De Telegraaf. Kranten worden – gestimuleerd door de toenemende digitalisering – vaak gebruikt om historische gebeurtenissen te reconstrueren, zonder dat de krant zelf als historische instelling wordt onderzocht. De belangrijkste redenen hiervoor zijn enerzijds de enorme omvang van een krant die dagelijks verschijnt en anderzijds het gebrek aan aanvullende archiefbronnen. Ook voor De Nieuwe Gazet is dat grotendeels het geval.
Hoe schrijf je de geschiedenis van een krant die meer dan 125 jaar dagelijks verscheen, maar waarvan het bedrijfsarchief volledig verloren is gegaan? Voor het onderzoek naar De Nieuwe Gazet blijkt de collectie van de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience onmisbaar.
De Nieuwe Gazet: krant van de Sinjoor
In Dagboek van de Sinjoor schets ik de geschiedenis van De Nieuwe Gazet, die in 1897 is ontstaan als goedkoop, Vlaamsgezind liberaal centenblad en in 2022 voor het laatst is verschenen. De rode draad doorheen het boek is hoe de krant gestalte geeft aan een specifiek Antwerps-liberaal wereldbeeld, gestoeld op drie pijlers: het geloof in maatschappelijke vooruitgang, het liberale, en de overtuiging dat een krant actief mee vormgeeft aan de stedelijke identiteit. Aan de hand van thematische hoofdstukken volgt het boek hoe de redactie steeds moet navigeren tussen politieke inmenging en journalistieke autonomie, en hoe de krant telkens haar positie heruitvindt. Die verandert van vooroorlogse spreekbuis van het antiklerikale cultuurflamingantisme onder invloed van figuren als Jan Van Rijswijck (1853-1906) en Max Rooses (1839-1914), over de behoudsgezinde en uitgesproken anti-activistische koers van hoofdredacteur August Monet (1875-1958) tijdens het interbellum, tot de naoorlogse vernieuwing onder Frans Grootjans (1922-1999) en Frans Strieleman (1926-1999) na de overname door de nv Hoste in 1957. Daarnaast belicht het boek ook onderbelichte dimensies, zoals de redactiecultuur op de werkvloer, de koloniale berichtgeving vanuit de havenstad Antwerpen, de rol van de krant als chroniqueur van het Antwerpse stads- en cultuurleven en uiteindelijk de geleidelijke integratie in grotere mediaconcerns tot aan het definitieve einde.

Voorpagina van een feesteditie van De Nieuwe Gazet in 1972
LiberasVoorpagina van de Nieuwe Gazet van 1 januari 1897
LiberasVaandel van de Ziekenkas De Verenigde Verkopers van De Nieuwe Gazet
Op zoek naar bronnen in de Erfgoedbibliotheek
De Nieuwe Gazet is slechts ten dele gedigitaliseerd, met name voor de periode 1910 tot 1933. De overige jaargangen worden onder meer bewaard op microfilm in de Erfgoedbibliotheek. Het systematisch doorzoeken van deze microfilms is echter een tijdrovende bezigheid. Gelukkig stellen moderne toestellen de onderzoeker in staat om scans te maken en op te slaan. Tientallen WeTransfers vormden zo de basis voor een diepgaandere analyse. Ook verschillende feestedities van de krant, die aanvullende informatie bieden over de werking, zijn terug te vinden in de collectie. Zo gaf de krant bij haar 75ste en 100ste verjaardag een feesteditie uit, die mooi is geïllustreerd.
Naast De Nieuwe Gazet heb ik ook andere kranten geraadpleegd in de Erfgoedbibliotheek, waaronder de voorloper De Koophandel en de liberale Franstalige krant Le Précurseur, waarvan de Erfgoedbibliotheek als enige alle jaargangen bewaart. Daarnaast heb ik twee minder bekende, maar zeer interessante bladen, gebruikt. Het eerste is het radicaal Vlaamsgezinde krantje De Vrije Pen (1893-1895), waarvan August Monet een van de oprichters is. Dit blad geeft een uitstekend beeld van de evolutie van Monets ideeën, met name wat betreft de Vlaamse strijd. Ten slotte bevindt zich ook het maandblad Forum in de collectie. Forum is het orgaan van de Antwerpse liberale vrouwen dat verscheen tussen 1921 en 1926. Het blad vertolkt de tijdsgeest van het interbellum en de spanning tussen conservatisme en emancipatie.
LiberasGroepsfoto van de redactie van de Nieuwe Gazet op de viering van August Monet in 1948.
Naast kranten heeft de Erfgoedbibliotheek ook een waardevolle collectie boeken en tijdschriften, die onontbeerlijk zijn om het ruimere maatschappelijke en culturele leven rond de krant te beschrijven. Verscheidene journalisten van De Nieuwe Gazet, waaronder August Monet, Willy De Schutter (1906-1999), Roger van de Velde (1925-1970) en Piet Sterckx (1925-1987), waren ook actief in het Antwerpse culturele leven. Ze schreven toneelstukken en literatuur. Zo is bijvoorbeeld een reproductie van het jeugdboek De Zwarte Zwaan (1947) van De Schutter te vinden in de collectie, maar ook algemene werken van zijn hand zoals 25 jaar dat enig Antwerps jeugdtheater (1971). Hetzelfde geldt voor August Monet, van wie niet enkel toneelstukken te vinden zijn, maar ook zijn overzichtswerk Een halve eeuw Nederlandsch Lyrisch Tooneel en Vlaamsche Opera te Antwerpen (1939).
Van August Monet bewaart de Erfgoedbibliotheek trouwens ook de schrijversbibliotheek. Een collectie die een exclusieve inkijk biedt in de boekenwereld van de hoofdredacteur van De Nieuwe Gazet. Welke boeken verzamelde hij? Welke ideeën komen daarin terug en hoe vertalen die zich in zijn journalistieke werk? Deze schrijversbibliotheek biedt een bijzondere inkijk in de intellectuele leefwereld van de hoofdredacteur.
De collecties van de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience vormen, samen met onder meer de persoonsarchieven uit het Letterenhuis, het Felixarchief en Liberas, de archivalische basis voor mijn onderzoek. Ze maken het mogelijk om een geschiedenis te schrijven die veel verder gaat dan de opeenvolging van hoofdredacteurs, politieke standpunten en belangrijke gebeurtenissen. Dit onderzoek toont hoe waardevol erfgoedcollecties zijn voor de reconstructie van onze (pers)geschiedenis. Niet alleen kranten zelf, maar ook tijdschriften, boeken en persoonlijke bibliotheken bieden aanknopingspunten om de journalistieke en intellectuele cultuur van een krant beter te begrijpen. Zonder deze collecties zou de geschiedenis van De Nieuwe Gazet uit de collectieve herinnering zijn verdwenen.
Meer weten
Mariëtte Wolf, Het geheim van De Telegraaf: geschiedenis van een krant (Amsterdam: Boom, 2009).
Nathan Lauwers, ‘Desinformatie en propaganda tijdens de Eerste Wereldoorlog. August Monet op de redactie van de Telegraaf’, Tijd-schrift 13 (2025).
August Monet, Dat is allemaal gebeurd: een journalistenleven (Antwerpen: L. Opdebeek-Uitgever, 1952).
Els De Bens, De pers in België: het verhaal van de Belgische dagbladpers: gisteren, vandaag en morgen (Tielt: Lannoo, 2001).
Nathan Lauwers (1992) studeerde geschiedenis aan de Vrije Universiteit Brussel en is doctor in de politieke wetenschappen (UGent, 2021). Sinds 2022 is hij onderzoeker bij Liberas. Hij is bestuurslid van de Belgische Vereniging voor Nieuwste Geschiedenis en redactielid van het tijdschrift De Moderne Tijd. Het boek Dagboek van de Sinjoor. De geschiedenis van De Nieuwe Gazet (2026) is verschenen bij Houtekiet.
23/11/'26