Bezet België en de Nationale Landbouw- en Voedingscorporatie
Op 10 mei 1940 is het (opnieuw) zover: de Duitsers vallen België binnen en lopen in een mum van tijd het hele land onder de voet. De Belgische bevolking kreunt onder een nieuwe bezetting die nog meedogenlozer zou blijken dan de vorige. Vooral de voedselvoorziening is een groot pijnpunt, iets wat het bezettingsbestuur snel wilt aanpakken. Op 27 augustus 1940 wordt daarom een nieuwe organisatie in het leven geroepen: de Nationale Landbouw- en Voedingscorporatie, of NLVC. De NLVC dient de hele voedselketen te controleren en de rantsoenering in goede banen te leiden. Ze krijgt echter al snel de reputatie van een logge en inefficiënte organisatie die boeren met geweld hun producten afhandig maakt. Net als in andere corporatistische groeperingen zijn er grote en kleinere “leiders”, met als topman de VNV-er Piet Meuwissen. Het VNV en de andere collaboratiepartijen zijn goed vertegenwoordigd in de NLVC, wat haar reputatie alleen maar ten kwade komt bij de Belgische bevolking.


Reputatie op het spel
Om haar legitimiteit te redden zet de NLVC een indrukwekkende propagandamachine op poten. Het meest opvallend is de vijfdelige propagandafilm Boerensymfonie (1942-1944) van de Belgische cineast Henri Storck met een scenario van Marie Gevers. De film biedt een geromantiseerde kijk op het boerenleven en ligt helemaal in lijn met de fascistische plattelandsfantasie. Een ander project is het boek Twee jaar geleide landbouw- en voedingsoeconomie in België, 1940-1942, een groots opgezet en rijkelijk geïllustreerd (verbloemd) verslag van de activiteiten van de NLVC. Verschillende stills uit de film van Storck dienen ter illustratie, maar ook heel wat originele tekeningen sieren de pagina’s van deze oorlogsdruk. Ze zijn van de hand van een hele schare bekende Belgische ontwerpers en illustratoren: Mark Severin, Elisabeth Ivanovsky, Pol Debaise, Lucien De Roeck en – de godfather van de Belgische strip – Willy Vandersteen.
Illustratoren in dienst van de Nieuwe Orde
Opvallend is dat deze enigszins aangebrande publicatie nauwelijks aandacht heeft gekregen van de biografen van deze kunstenaars. Enkel bij Vandersteen zijn de oorlogsjaren goed gedocumenteerd, en is het algemeen geweten dat hij werkte voor Duitse of Duitsgezinde opdrachtgevers. In het geval van de NLVC was dat structureel: in 1942 trad Vandersteen vast in dienst bij de afdeling Pers en Propaganda en illustreerde verschillende tijdschriften van de corporatie. Het hoeft dus niet te verrassen dat enkele boerenfiguren wel erg aan Lambik doen denken. Over Mark Severin is dan weer geweten dat hij de hele bezetting lang de blaadjes van het Ministerie van Voedselvoorziening van tekeningen voorzag. In die optiek is hij de evenknie van Vandersteen. Severin verbleef tijdens de bezetting in Brussel en richtte zich voor het overige op het ontwerpen van ex-librissen. Aangezien de NLVC in de schoot van dit Ministerie werd opgericht, is het aannemelijk dat men al snel bij Severin uitkwam voor deze opdracht.
De andere namen zijn verrassender. Pol Debaise en Lucien De Roeck zijn net als Severin grafici, afficheontwerpers en (zeker in het geval van Debaise) reclamevormgevers. De Roeck geniet vandaag nog de meeste bekendheid dankzij zijn ontwerpen voor Expo ‘58. Tijdens de oorlog doceerde hij aan de kunstschool van La Cambre en wist zich op die manier verzekerd van werk (al werd de school nauwlettend in de gaten gehouden door de Duitsers). Over de oorlogsjaren van Debaise is helaas niets geweten. De enige vrouw die meewerkte, Elisabeth Ivanovsky, was in 1940 reeds vermaard voor haar vernieuwende kinderboekillustraties. Ook zij bleef tijdens de oorlog actief in het boekenvak en illustreerde onder andere de kinderboekenreeks Pomme d’api (1941-1943), die de Erfgoedbibliotheek onlangs aankocht. In ons magazine OverDruk van 2027 kan je meer lezen over deze fascinerende en vooruitstrevende kunstenares.


Culturele collaboratie?
De vraag dringt zich op hoe dit boek van de NLVC zo lang onder de radar bleef. Dat de herinnering aan de bezetting nog altijd bijzonder gevoelig ligt in België, zal hier ongetwijfeld meespelen. Ook is het moeilijk na te gaan in hoeverre deze illustratoren, met uitzondering van Vandersteen, ideologisch aansloten bij de Nieuwe Orde. Het lijkt aannemelijk dat hun vooroorlogse bekendheid voor de NLVC de doorslaggevende factor was om beroep te doen op deze ontwerpers. Het is goed mogelijk dat dankzij Severin, die reeds contacten had met het Ministerie van Voedselvoorziening, andere grafici uit zijn Brusselse netwerk betrokken werden. Opnieuw is Vandersteen een uitzondering gezien zijn relatieve anonimiteit voor de oorlog, zijn vaste aanstelling bij de NLVC en zijn Antwerpse uitvalsbasis. Uiteindelijk rijst een nieuwe vraag: was dit culturele collaboratie? Hadden deze illustratoren de vrije keuze of werden ze, net als de boeren, door de NLVC hardhandig gedwongen om hun medewerking te verlenen? In hoeverre kunnen we de – schijnbaar onschuldige – tekeningen van koeien en melkboeren beschouwen als meeheulen met de bezetter? Verder onderzoek kan hopelijk meer sluitende antwoorden geven op deze vragen.
Meer weten
- D. Luyten, ‘Nationale Landbouw- en Voedingscorporatie (NLVC)’, CegeSoma/Rijksarchief.
- GeheugenCollectief, Onderzoeksrapport: de oorlogsjaren van Willy Vandersteen (2013).
- G. Belgeonne, ‘Mark Severin’, in: Nouvelle biographie nationale, v. 8 (2005), p. 333-334.
- P. Cockshaw, Mark Severin (1906-1987) [tentoonstellingscatalogus KBR] (1996), p. 8.
- S. Meurant, Elisabeth Ivanovsky: sur la page blanche, tout est possible (s.l. 2017)
- D. Couvreur, M. Olyff & K. Scheerlinck, Lucien de Roeck (Gent 2008)

Casper Van Waesberghe
18/11/2026