Missale Romanum
Een missaal gedrukt in 1605 te Antwerpen door Jan I van Keerbergen uit de liturgische collectie van de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal.
Missalen – het boek waaruit de priester de mis van de dag en de daarbij behorende gebeden voorleest – en liturgische werken associëren we gewoonlijk met de Plantijnse drukkerij. Maar ook de Antwerpse drukker Jan van Keerberghen zocht toegang tot de winstgevende markt van de kerkelijke boeken, wat tot een grote rivaliteit leidde met de Moretussen. Liturgische werken zijn in de regel groot, in twee kleuren gedrukt, duur en volledig in het Latijn.
Het exemplaar van Van Keerberghen is opvallend kleiner en bescheidener dan de luxe-exemplaren van de Plantijnse drukkerij. Van Keerberghen mikte op een ander publiek. In 1599 sleepte hij een bisschoppelijke toestemming in de wacht om een goedkoop missaal te drukken. Van de clerus zelf waren geregeld klachten gekomen dat de Moretussen te weinig exemplaren drukten en dat ze te duur waren. Ondanks een proces, kreeg Van Keerberghen in 1602 toestemming van paus Clemens VIII om missalen en brevieren te drukken, waardoor Jan Moretus zijn monopolie definitief kwijt speelde.
In 2015 ontving de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience de liturgische collectie van de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal en van de Antwerpse Sint-Jacobskerk. Na een grondige schoonmaakbeurt zijn de boeken in de catalogus ingevoerd.
Pronosticatie van den jare ons heren 1544
In de koude wintermaanden van 1543 verscheen een nieuwe prognosticatie van de Brugse stadsarts Cornelius Schuute. Vermoedelijk publiceerde de Antwerpse drukker Willem Vorsterman het werkje, dat voorspellingen bevat van allerlei aard voor het komende jaar 1544. De Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience bezit een uniek exemplaar van dit werk.
We verwierven deze unieke editie van de Pronosticatie van den jare ons heren 1544 in 2015. Prognosticaties waren in het vroegmoderne Europa erg populair leesvoer. Geïnteresseerde lezers kochten ze afzonderlijk aan, maar konden er ook voor kiezen om naast een prognosticatie meteen een kalender voor het volgende jaar aan te schaffen. In boekvorm verschenen ze in een klein formaat, wat het makkelijk maakte voor de eigenaar om ze op elk moment bij zich te dragen. Daarnaast bestonden er ook grotere exemplaren van slechts één folio. Gecombineerd met een praktische kalender waren zulke varianten bedoeld om thuis of in een publieke ruimte aan de muur op te hangen.
Detail uit: Pieter Breughel II (de Jonge), De Dorpsadvocaat, 1621. (Collectie MSK Gent)
Rechts achteraan zien we een man een snelle blik werpen op een ‘almanach’ of muurkalender.
Museum voor Schone Kunsten Gent © www.lukasweb.be - Art in Flanders vzw, foto Hugo Maertens
Net zoals Cornelius Schuute oefenden de auteurs van deze werkjes wel vaker een medisch beroep uit. Chirurgijnen en dokters zetten in prognostica en kalenders graag hun knowhow over de sterren en planeten in de kijker. Zeker in de zestiende eeuw vormde die kennis een essentieel onderdeel van hun medische beroepsuitoefening. Op basis van de stand van de maan en de zon bepaalden zij bijvoorbeeld het beste moment om te aderlaten.
Naar alle waarschijnlijkheid zette Cornelius Schuute tussen 1534 en 1561 jaarlijks een kalender met bijhorende prognosticatie op schrift. In zijn voorspelling voor het jaar 1544 wees Schuute zijn lezers erop dat de lente “vol beroerte” en de herfst “wat wermer ende heeter wesen sal ende drooger dan op vele voorleden jaren”.
Meer weten?
- Elly Cockx Indestege, Cornelis Schuute en een onlangs ontdekte almanak voor 1551. In: Biekorf, vol. 81.2, 1981, pp. 101-109.
- Hervé Stalpaert, De oudste Brugsche almanak. In: De Gulden Passer, vol. 21, 1943, pp. 79-87.
