De hand van de drukker in de ontwikkeling van de Nederlandse standaardtaal

(On)bekende gezichten van de Nederlandse taalstandaardisatie 

Wanneer we denken aan het ontstaan van de Nederlandse standaardtaal, denken we spontaan aan grammatica's, spellingboekjes, woordenboeken en beroemde schrijvers zoals P.C. Hooft (1581-1647), Joost van den Vondel (1587-1679) en later ook Hendrik Conscience (1812-1883). Zij schreven expliciet over taal of groeiden uit tot voorbeelden van goed Nederlands. Het zijn de bekende gezichten van het standaardiseringsproces. 

Toch begon de ontwikkeling van een gestandaardiseerde schrijftaal niet toevallig in dezelfde periode waarin de boekdrukkunst een hoge vlucht nam. Vanaf de zestiende eeuw werden teksten op veel grotere schaal geproduceerd en verspreid, waardoor onder andere taalbeschouwende werken en literaire teksten een steeds groter publiek bereikten. Drukkers speelden daarin een actievere rol dan vaak wordt aangenomen. Een manuscript van een auteur werd namelijk doorgaans niet zomaar woord voor woord overgenomen en in drukletters omgezet. Tijdens de voorbereiding van een uitgave konden drukkers en hun medewerkers ingrepen doen in de tekst, waaronder ook taal- en spellingaanpassingen. Zulke ingrepen hadden niet noodzakelijk een expliciet streven naar taalstandaardisering als doel: ze konden voortkomen uit de wens om een verzorgde en consistente uitgave te produceren, het drukproces efficiënter te laten verlopen of een breder publiek te bereiken. Eerder onderzoek suggereert bovendien dat drukkers zo hebben bijgedragen aan de vroege standaardisering van het Nederlands. 

Maar hoe zag de rol van drukkers eruit toen er in de achttiende en negentiende eeuw steeds meer grammatica's en spellingvoorstellen circuleerden, terwijl een algemeen aanvaarde standaard nog ontbrak? In hoeverre waren de taalkeuzes in gedrukte werken het resultaat van praktische overwegingen, en in hoeverre weerspiegelden ze persoonlijke opvattingen over goed Nederlands? Dat is de vraag die centraal staat in mijn onderzoek. 

In deze blog gebruik ik de term drukker voor de persoon die op de titelpagina vermeld wordt als ‘boekdrukker’ of ‘boekdrukker en boekverkoper’. In de achttiende en negentiende eeuw was dat doorgaans de verantwoordelijke voor de drukkerij en de uitgave. 

Onderzoeksopzet en Antwerpse drukpraktijk (1730-1850) 

Stel je dus even voor dat je een Antwerpse drukker bent in de achttiende eeuw. Op je werktafel ligt een manuscript dat klaargemaakt moet worden voor de druk. Natuurlijk verbeter je duidelijke slordigheden. Maar hoe ver ga je? Neem bijvoorbeeld een manuscript waarin meestal jaer staat, maar af en toe ook jaar, maak je daar dan consequent jaer van? Of ga je een stap verder en moderniseer je alles naar jaar omdat jij die spelling beter of verzorgder vindt? Elke ingreep bepaalt uiteindelijk welke taal honderden lezers onder ogen krijgen. 

Precies daar begint mijn onderzoek. Grepen drukkers in de achttiende en negentiende eeuw actief in op de taal van hun uitgaven? En als ze dat deden, waren die ingrepen dan vooral gericht op het verzorgen en uniformeren van de tekst, of weerspiegelden sommige keuzes ook eigen ideeën over hoe geschreven Nederlands eruit moest zien? 

Om die vraag te beantwoorden onderzocht ik ruim 400 Nederlandstalige boeken die tussen 1730 en 1850 in Antwerpen werden gedrukt door ongeveer 90 verschillende drukkers. Hoewel Antwerpen in deze periode niet langer de dominante positie innam die het in eerdere eeuwen had, bleef de stad wel een belangrijk drukcentrum in de Lage Landen. Religieuze werken, schoolboeken, volksverhalen, allerhande administratieve documenten en talloze andere teksten verlieten er dagelijks de drukpersen. Voor dit onderzoek gebeurde de selectie van gedrukte werken volledig via de online catalogus van de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience. Via deze databank werden relevante werken systematisch opgespoord en geselecteerd, waarna ze ofwel digitaal werden geraadpleegd, ofwel fysiek werden ingekeken in de Erfgoedbibliotheek zelf of in andere Antwerpse archieven. 

De Antwerpse accentspelling als casus 

Om mijn onderzoeksvraag te beantwoorden, keek ik naar de zogenoemde Antwerpse of Brabantse accentspelling.Dit spellingssysteem verscheen rond het midden van de achttiende eeuw in Antwerpse drukken en gebruikte accenttekens om uitspraakverschillen binnen de lange e en lange o weer te geven. Die uitspraakverschillen bestaan vandaag nog slechts in sommige Brabantse dialecten. In de onderzochte werken komt deze spelling vóór 1750 niet voor, maar in de tweede helft van de achttiende eeuw verschijnt ze in ongeveer een kwart van de onderzochte werken. In de eerste helft van de negentiende eeuw stijgt dat aandeel zelfs tot bijna de helft. Na zo een honderdtal jaar bestaan te hebben, voornamelijk binnen de regio Antwerpen, verdween het systeem in de tweede helft van de negentiende eeuw opnieuw uit het geschreven Nederlands.  

Dat maakt deze spelling bijzonder interessant. Bij de meeste spellingkwesties uit die tijd kozen schrijvers en drukkers tussen varianten die al lang naast elkaar bestonden, zoals jaer en jaar of huys en huis. De accentspelling is daarin fundamenteel anders: zij voegde een volledig nieuwe spellingsmogelijkheid toe die voordien niet bestond. Daardoor kunnen we de vraag stellen via wie deze nieuwe spelling het gedrukte boek binnenkwam? Was het een keuze van auteurs, of waren het juist de drukkers die haar actief begonnen toe te passen? 

Spellingkeuzes in (her)drukken: sporen van ingrijpen 

Een belangrijk probleem is dat de oorspronkelijke manuscripten van auteurs bijna nooit bewaard zijn gebleven, waardoor we meestal alleen het eindproduct – het gedrukte boek – kunnen bestuderen. Het al dan niet ingrijpen van drukkers moet dus worden afgeleid uit indirecte sporen in dat eindproduct. In het geval van de accentspelling duiken echter meteen sterke aanwijzingen op voor de drukker als actieve actor wanneer we kijken naar heruitgaven van oudere werken. Zo verschijnt in Het leéven van de H. Nederlandsche Susanna, oft Genoveva van René de Cerisiers (oorspronkelijk uit 1632) in een negentiende-eeuwse editie van Josephus Thys (1783-1854) plots accentspelling. In de oorspronkelijke, zeventiende-eeuwse tekst kon daarvan uiteraard geen sprake zijn. De spelling moet dus in een latere fase, tijdens het drukproces, zijn toegevoegd.

Dat patroon is echter niet universeel. In een eerdere heruitgave van 1758 door Andreas Paulus Colpyn (16??-ca. 1761) ontbreekt de accentspelling bijvoorbeeld volledig. Dit toont meteen dat het geen automatisch of gestandaardiseerd procedé was, maar een keuze die per drukker verschilde.

In totaal vond ik dit soort gevallen in 30 andere werken, verspreid over 9 drukkers, waarbij de oorspronkelijke edities dateren van vóór de introductie van het systeem. In al deze gevallen kan de accentspelling onmogelijk uit het auteursmanuscript afkomstig zijn. De verantwoordelijkheid ligt dus bij de drukkers die deze nieuwe edities verzorgden. 

Opvallend is bovendien dat sommige drukkers vrijwel consequent dezelfde keuze maken, ongeacht auteur of genre. Zo gebruikt Hubertus Bincken (1724-1806) in 15 van de 19 onderzochte werken accentspelling, terwijl die werken afkomstig zijn van minstens 12 verschillende auteurs. De drukker blijkt hier de enige constante factor. Dat wijst erop dat deze spellingkeuze opnieuw niet tekst- of auteurgebonden is, maar verbonden aan de praktijk van een specifieke drukkerij. 

Netwerken van spelling en drukkers

Wanneer we dit patroon verder uitzoomen, wordt het nog duidelijker. Deze 11 drukkers (gevisualiseerd in het netwerk hierboven) waarbij accentspelling werd gehanteerd, blijken samen verantwoordelijk voor meer dan de helft van alle gevonden gevallen. Via de digitale archiefcatalogus van het Museum Plantin-Moretus konden bovendien duidelijke relaties tussen deze drukkers worden gereconstrueerd. De persoonsfiches in deze catalogus tonen dat deze drukkers familiale banden hadden, verbonden waren door de overname van een drukkerij, of een relatie van leermeester en leerjongen hadden. Met andere woorden: het gaat om een sterk verweven professioneel netwerk. Dat net die nauw verbonden drukkers ook opvallend vaak dezelfde spellingskeuze maken, is moeilijk als toeval te verklaren en bevestigt dat niet alleen individuele drukkers, maar zelfs een drukkersnetwerk, een drijvende kracht was achter de verspreiding van dit innovatief spellingsysteem. 

Spellingkeuzes voorbij efficiëntie 

Wat deze bevindingen extra interessant maakt, is dat de accentspelling vanuit economisch en praktisch oogpunt eerder onverwacht is. Het toevoegen van accenten betekende immers extra redactie, meer aandacht tijdens het letterzetten en bovendien een vorm die nog lang niet algemeen ingeburgerd was. Toch werd ze in sommige drukkerijen systematisch toegepast. Dit suggereert dat drukkers niet alleen handelden vanuit praktische of economische overwegingen, maar ook eigen opvattingen hadden over hoe geschreven Nederlands eruit moest zien. Taalopvattingen worden met andere woorden niet alleen expliciet geformuleerd door grammatici en taalgeleerden, maar krijgen ook impliciet vorm in de praktijk van het drukken, via keuzes in concrete teksten die door een groot publiek gelezen werden. Hun invloed is minder expliciet zichtbaar, maar wel degelijk aanwezig in de taal die lezers effectief onder ogen kregen. 

Drukkers als mede-vormgevers van geschreven Nederlands 

Hoewel niet in alle gevallen met zekerheid te achterhalen is of de accentspelling door de auteur of de drukker werd geïntroduceerd, wijst het geheel van de gegevens in dezelfde richting. Drukkers blijken niet louter doorgevers van teksten of neutrale tussenpersonen, maar namen ook actief deel aan de vormgeving van geschreven taal, waarbij hun keuzes bovendien binnen professionele netwerken konden circuleren en zich verspreiden. Dit betekent niet dat economische motieven geen rol speelden, maar wel dat ze het geheel niet volledig verklaren voor de achttiende en negentiende eeuw. In bepaalde gevallen lijken drukkers namelijk bewuste taalkeuzes te maken die verder gingen dan efficiëntie of uniformiteit. 

Daarmee plaatst dit onderzoek drukkers nadrukkelijk naast grammatici en auteurs in de geschiedenis van het Nederlands: niet alleen als verspreiders van teksten, maar ook als medevormgevers van hun taalkundige vorm. Verdere studie moet uitwijzen hoe breed dit patroon zich uitstrekt, maar deze resultaten maken alvast duidelijk dat het klassieke beeld van de drukker als louter technische en uniformerende schakel te beperkt is. 

Meer weten?

• De resultaten in deze post maken deel uit van mijn doctoraat Unveiling the unsuccessful: rethinking Haugen's model through the lens of failed standardization attempts in Dutch language history (1550-1850). In dit onderzoek bestudeer ik mislukte pogingen tot standaardisering van het Nederlands tussen de zestiende en negentiende eeuw. De hier besproken accentspelling vormt een onderdeel van de eerste deelstudie binnen dat bredere onderzoeksproject. Meer informatie over het project is te vinden op mijn VUB-profiel. 

• Voor meer achtergrond over de werking van de accentspelling en de manier waarop die in grammatica’s en schoolboeken werd besproken, zie G. Rutten & R. Vosters, Een nieuwe Nederduitse spraakkunst, hoofdstuk 5 (“De genese van de accentspelling in het taalgebruik”), p. 125-137.  

   

Nelle Simonet behaalde een master in de Taal- en Letterkunde en werkt sinds 2024 als doctoraatsonderzoeker aan de Vrije Universiteit Brussel met financiering van het Fonds Wetenschappelijk Onderzoek (FWO). Haar onderzoek situeert zich binnen de historische sociolinguïstiek en richt zich op de geschiedenis van de standaardisering van het Nederlands (1550-1850).

11/08/'26