Van studentenprogramma tot boeiende expo: Design for Digital Reading

Drie jaar innovatie

Drie jaar geleden lanceerde Hogeschool PXL-MAD uit Hasselt het project 'Design for Digital Reading', een Blended Intensive Program (BIP) binnen het Erasmus+-programma. Het initiatief ontstond vanuit READSEARCH onder leiding van prof. Bessemans en wordt begeleid door docenten Ann Bessemans, Kevin Bormans, Ewa Satalecka, Jan Piechota, Catarina da Silva en Ruben Dias. Het programma stimuleert mobiliteit en digitale samenwerking tussen studenten en docenten in Europa. Studenten uit Hasselt werken hierbij samen met studenten en docenten uit Warschau (PJATK, Polen) en Barcelos (IPCA, Portugal). In de praktijk verdiepen alle deelnemers zich gezamenlijk in één specifiek thema. De virtuele uitwisseling zorgt ervoor dat de internationale samenwerking al vóór de reis start en daarna verderloopt, waardoor de impact van het leerproces wordt vergroot. 

Het project onderzoekt de dynamische interactie tussen leesculturen en de evoluerende relatie tussen analoge en digitale media. Het is een driejarig traject waarbij elke nieuwe lichting studenten voortbouwt op het werk van de vorige. Intussen startte een nieuw vervolgtraject van drie jaar met dezelfde partners, opnieuw met Europese financiering. Dat zorgt voor een bijzonder proces: doordat studenten het werk van eerdere groepen verder moeten ontwikkelen, ontstaat er een natuurlijke filtering van projecten en blijft er tegelijk ruimte voor experiment. 

Het eerste jaar focuste op de theorie en inspiratiebronnen uit de Erfgoedbibliotheek. In het tweede jaar onderzochten de studenten vooral technieken en media die samenhangen met digitaal lezen. De opdracht voor de derde lichting was om deze inzichten te vertalen naar concrete toepassingen. 

Van collectie naar creatie 

Het vertrekpunt voor dit internationale project is de collectie van de Erfgoedbibliotheek. We lezen vandaag meer dan ooit, maar onze leesgewoontes zijn, zeker de voorbije twintig jaar, drastisch veranderd. Toch staan we zelden stil bij hoe technologie onze geletterdheid en concentratie beïnvloedt. De confrontatie met het materiële boek is nodig om te begrijpen hoe mensen door de eeuwen heen informatie hebben verwerkt, gelezen, vormgegeven en gestructureerd. Pas wanneer studenten die fysieke boeken en hun hiërarchische leesstructuren zien, wordt de denkoefening concreet.

Inspiratiebronnen in beeld

Expo: prototypes naast historische inspiratie 

De docenten selecteerden uit het BIP vier innovatieve projecten met groot toekomstpotentieel. Deze prototypes krijgen in de expo een plek naast de historische werken die als inspiratiebron dienden. 

Multi-sensory Fairytale

Het resultaat van dit project is een tastbaar boek waarin het sprookje van Hans en Grietje opnieuw tot leven komt in een combinatie van audio en voelbare elementen. Het werd speciaal ontworpen zodat blinde en visueel beperkte kinderen het verhaal kunnen beleven. Uniek aan dit project is dat het een voltooid eindproduct is, waarbij het studententeam doorheen de verschillende edities dezelfde samenstelling behield. 

De studenten vonden inspiratie in tactiele werken, variërend van historische technieken zoals volvelles (draaischijven uit papier of perkament) en uitvouwpagina's tot moderne pop-upboeken en voelbare elementen uit kunstenaarspublicaties. Zo spraken de pop-up fabelboeken van Vojtěch Kubašta (1914-1992) direct tot de verbeelding.

Interactive Fairytales

Dit project onderzoekt hoe tekstuele narratieven in een digitale omgeving met elkaar verweven kunnen worden. Daarbij vormden diverse sprookjes uit de landen en culturen van het BIP-team het uitgangspunt. Het resultaat is een dynamische, fluctuerende verhaallijn waarin personages, ruimtes en scenario’s uit bekende sprookjes op elkaar reageren in een immersieve VR-omgeving. Door de interactie tussen tekst en beeld ontvouwt zich bij elke leessessie een nieuw narratief, gestuurd door de keuzes van de lezer. 

De studenten lieten zich prikkelen door collectiestukken waarin tekst en beeld met elkaar in interactie treden. Ze vertrokken zowel van moderne beeldverhalen zoals strips en graphic novels als van vroegmoderne werken waarin prenten met tekst gecombineerd zijn. Door het eindeloos aantal mogelijke variaties in het narratief bleken ook werken in stroken inspirerend, zoals Raymond Queneau, Cent mille milliards de poèmes (1961) en Encounters between voices from the other end (2020) van Katinka de Jonge.

Virtual Statement Closet

In de fysieke vertaling van dit project — een mannequin met een T-shirt vol AR (Augmented Reality)-bedrukkingen en QR-codes — staan activisme en maatschappelijke betrokkenheid rond klimaat en natuur centraal. Het kledingstuk fungeert als actiemiddel doordat er een digitale laag aan wordt toegevoegd die de gebruiker uitnodigt om zich te informeren en te engageren voor het klimaat. Kortom: een digitaal en draagbaar spandoek voor de activist van de toekomst. 

De studenten werden getriggerd door boekobjecten die al in hun fysieke vorm ‘onleesbaar’ zijn, zoals boeken achter glas of de Gebottelde gedichten van Marcel Van Maele, die bovendien digitaal nauwelijks te reproduceren zijn. Geïnspireerd door zowel digitale sleutels als fysieke boekobjecten kozen ze ervoor iets te ontwikkelen dat uitsluitend digitaal functioneert. Dat leidde tot een ontwerp met twee lagen: de tastbare vorm van het kledingstuk en de verborgen boodschap achter een digitale toegangspoort. In deze gelaagdheid ligt een duidelijke link met activistische of verboden documenten, waarbij boodschappen vaak beschermdof gecamoufleerd worden.

Gesture reading

Hoewel dit project pas in december 2025 ontstond, is het niet minder veelbelovend. Gesture reading is een onderzoeksgerichte leesmethode waarbij handgebaren vertaald worden naar digitale acties. Voor academische lezers opent dit een wereld aan mogelijkheden: sensoren die lichaamsbewegingen registreren, laten toe om teksten op een nieuwe manier te manipuleren, analyseren en onderzoeken. De methode combineert de vertrouwde fysiek van het lezen met digitale kracht: van navigeren en samenvatten tot het koppelen van thema’s en pop-upnotities. 

De inspiratie ligt in de visuele eigenheden en tastbaarheid van het klassieke boek, aangevuld met moderne technologie. De docenten zien een link met de complexe structuur van oude drukken, die zich uitstekend lenen voor deze nieuwe manier van onderzoeken. 
 

Bewonder meer projecten

In een videoloop toont de expo ook een selectie van andere projecten.  

• Secret Code onderzoekt hoe letterontwerpen, versterkt door programmatie, verboden communicatie mogelijk maken. De inspiratie hiervoor werd geput uit historische volvelles en cryptische schriften in oude drukken. 
• Luminara vertrekt vanuit de traditie van de geïllumineerde kapitaal of verluchte initiaal. Letters die vroeger met de hand werden versierd, krijgen hier een digitale transformatie. De verluchte initialen en historische prentenboeken vormden een fundamentele inspiratiebron. 
• Poetry & Emotions analyseert hoe typografie kan worden ingezet om diepere betekenissen en complexe emoties over te brengen. Met een feministisch gedicht als uitgangspunt proberen de studenten de emotionele lading zo accuraat mogelijk digitaal te vertalen. Door een combinatie van interactieve digitale handelingen en verschillende talen dagen ze de lezer uit om de poëzie niet alleen te lezen, maar ook te voelen. 
• Noisy Over-Information onderzoekt de impact van digitale informatie-overload op ons brein. Het resultaat is een installatie waarin geprojecteerde tekst vervormt en reageert op de aanwezige ruis in de ruimte. De studenten lieten zich inspireren door de overweldigende hoeveelheid informatie in de collectie. 
   

Weerwoord: erfgoed in dialoog met de toekomst

De Erfgoedbibliotheek ging op haar beurt op zoek naar collectiestukken die een antwoord bieden op de thematiek of vormgeving van de studentenprojecten. Die stukken worden bewust niet onder een stolp gezet, maar besproken door een conservator tijdens interactieve sessies met groepen uit het hoger onderwijs. De dialoog die zo ontstaat benadrukt niet alleen de kracht van digitale alternatieven en nieuwe media, maar ook de intrinsieke waarde van het erfgoed. Ze toont aan hoe relevant historische bronnen blijven voor onderwijs, onderzoek en innovatie. 

In plaats van louter letters op een scherm te plaatsen, zochten de studenten naar subtiele en gedurfde typografische oplossingen die onze leeservaring verrijken in plaats van afvlakken. Deze tentoonstelling nodigt uit om de lezer van morgen te worden. Het is een pleidooi voor diepgang, focus en schoonheid, dwars door alle schermen heen.

Tekst: Kevin Bormans en Ann Bessemans