Aanwinsten 2024

Voorjaar 2024

Maarten Inghels, o.a. De hagelschotmethode (2024)

Als erfgoedbibliotheek is het onze opdracht om boeken zo goed mogelijk te bewaren en zo toegankelijk te houden voor latere lezers. De Antwerpse auteur en kunstenaar Maarten Inghels heeft met zijn laatste project het tegenovergestelde doel voor ogen. In het kader van de expo ‘Remains’, die van 16 mei tot 16 juni 2024 te zien was in Coppejans Gallery, vernietigde hij een aantal van zijn eerdere werken om ze om te vormen tot iets nieuws.

Voor zijn performance De hagelschotmethode (2024) kocht hij alle resterende exemplaren van zijn debuutroman De handel in emotionele goederen (2012) op “bij teleurgestelde lezers en antiquariaten” om ze daarna op een schietveld te doorzeven met hagel. De beschoten boeken werden vervolgens vacuüm getrokken en als kunstobjecten verkocht, voorzien van een QR-code die toegang biedt tot een verhaal over de performance (EHC 900524). Via de galerie kochten we een van de 48 exemplaren.

Twee andere tentoongestelde ‘overblijfselen’ van eerder werk door Inghels hebben we eveneens aan onze collectie kunnen toevoegen. Zo beschikken we nu over een vogelhuisje gemaakt uit twee exemplaren van zijn laatste roman Het mirakel van België (2021) (EHC 900522) en een papieren vliegtuigje gevouwen uit een bladzijde uit De handel in emotionele goederen (2012) (EHC 891113). Het vliegtuigje verkregen we via een schenking van onze collega’s bij de Openbare Bibliotheek Permeke, waar in het kader van de Boekenmaand in 2023 de door Inghels ontworpen ‘Paper Plane Vending Machine’ stond opgesteld. Deze automaat bevatte papieren vliegtuigjes gevouwen uit zijn eigen werk en uit dat van auteurs die ongelezen blijven vanwege censuur, zoals de Chinese Liu Xiaobo of de Palestijnse Adania Shibli.

Het doorboorde boek, het vogelhuisje en het papieren vliegtuigje vormen de laatste toevoegingen aan de inmiddels imposante reeks bijzondere bibliofiele edities die we van Inghels’ werk in bezit hebben, waaronder een editie van zijn prozagedicht Ik volg de rivier, ik ben de rivier (2017) uitgegeven in een glazen houder gevuld met water uit de Scheldebron en een exemplaar van zijn bundel Contact (2018) verpakt in een pizzadoos. Om ze voor verdere vernietiging te behoeden, zullen ze in de best mogelijke omstandigheden worden bewaard.

Journal ou relation exacte du voyage de Guill. Schouten, dans les Indes (Parijs, chez M. Gobert et les cartes, chez M. Tavernier, 1618)

Het Journal ou relation exacte du voyage de Guill. Schouten, dans les Indes (Parijs, chez M. Gobert et les cartes, chez M. Tavernier, 1618) (EHC 897180) is een Franse vertaling van Journal ofte beschryvinghe van de wonderlicke reyse, ghedaen door Willem Cornelisz Schouten van Hoorn, in de jaren 1615, 1616 en 1617, dat eerder dat jaar door cartograaf en globemaker Willem Jansz. Blaeu (1571-1638) in Amsterdam was uitgegeven met bijbehorende kaarten en illustraties.

Willem Cornelisz. Schouten (ca. 1577-1625) voer als schipper onder de rijke handelaar Jacob le Maire (ca. 1585-1616), die in juni 1615 een tocht ondernam om een nieuwe doorvaart te vinden van de Atlantische Oceaan naar de Stille Zuidzee. Dit deed hij in opdracht van zijn vader Isaac le Maire, die speciaal voor dit doel de Australische Compagnie had opgericht. Willem Schouten had eerder als schipper onder de vlag van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) gevaren.

Het verslag van de ontdekking van Kaap Hoorn en de ‘Straat Le Maire’ dat Schouten in eigen naam publiceerde in 1618, was eigenlijk het reisverslag van Jacob le Maire. De VOC probeerde zich op die manier de ontdekking toe te eigenen, na een conflict met Isaac le Maire. Maar die intrige werd nadien ontmaskerd door de ontdekkingsreiziger Joris van Spilbergen (1568-1620), die in dezelfde periode in opdracht van de VOC aan een tocht naar Indië via de Straat Magellaan bezig was en die Schouten en Le Maire terug moest begeleiden naar de Nederlanden. Le Maire overleed tijdens de reis op 31 december 1616, zonder te weten dat hij uiteindelijk eerherstel zou krijgen.

Schoutens Journal was zo populair dat Blaeu het vele malen herdrukte en meteen liet vertalen naar het Frans. Ook andere drukkers speelden in op het immense succes van het boek en een jaar later volgden ook nog Engelse, Duitse en Latijnse edities. De editie die M. Gobert samen met Melchior Tavernier (1594-1665) verzorgde in 1618 was de derde Franse vertaling. Die editie volgde de Amsterdamse vertaling uit hetzelfde jaar, maar met enkele aanpassingen en verbeteringen. Bovendien had Tavernier nieuwe kaarten en gravures gemaakt op een kleiner formaat.

Op onze website kun je het interview met Tom Dieusaert over zijn onderzoek naar de ontdekking van Kaap Hoorn lezen. Daar vind je ook de podcast van de Nottebohmlezing die Dieusaert gaf over zijn boek Rond de Kaap (2023).

Meer nieuwe aanwinsten op onze website: www.consciencebibliotheek.be/collectie

Najaar 2024

Remco Camperts zeldzame debuut Ten Lessons with Timothy uit 1950

Via het antiquariaat Artistiek Bureau (Groningen) verwierven we onlangs Remco Camperts zeldzame debuut Ten Lessons with Timothy uit 1950. De destijds 21-jarige dichter en jazzliefhebber vernoemde zijn eersteling naar de gelijknamige plaat van de jazzpionier Dizzy Gillespie. In de gedichtencyclus schetst Campert een bar winterlandschap, waarin de bevroren daken “spiegels alleen voor de sterren” zijn. Het titelpersonage Timothy wordt aangeraden om liever “naar het teveel aan muziek” te luisteren. 

Campert gaf de bundel uit in eigen beheer toen hij net in Parijs woonde. Zijn vriend Rudy Kousbroek drukte 25 exemplaren op een vloeistofduplicator. Die probeerden ze op de Parijse boulevards te verkopen aan Nederlandstalige toeristen. De bundel was lange tijd vrijwel onvindbaar en ook nu zijn er slechts een handvol exemplaren van bekend. Dat beschrijft antiquair Nick ter Wal in het essay over zijn zoektocht naar de overgebleven exemplaren (uitgegeven in 2016 ter begeleiding van de facsimile-editie door antiquariaat en uitgeverij Demian).

Net als de andere overgeleverde exemplaren is ook ons exemplaar gesigneerd als ‘nummer één’. Een grapje van Campert, die naar eigen zeggen iedereen een ‘nummer één’ gunde. Interessant is verder dat ons exemplaar vol staat met correcties en aandachtsstreepjes. Die zijn afkomstig van collega-dichter en poëzieredacteur Ad den Besten (1923-2015), de voormalige eigenaar. Den Besten zou Campert in 1951 begeleiden bij de samenstelling van zijn officiële poëziedebuut Vogels vliegen toch. Ook op Ten Lessons with Timothy had hij een duidelijke visie, zo blijkt uit de sporen die hij in de bundel heeft achtergelaten. Ons exemplaar is daarmee niet alleen een zeldzaam vroeg bewijs van Camperts literaire kunnen als jonge dichter, maar ook van de kritische blik van een van zijn eerste redacteurs.

Philalethes Hyperboreus, In anticatoptrum suum ... (1533)

In een Londens antiquariaat kochten we een uiterst zeldzaam exemplaar van de eerste editie van een boekje dat fel gekant is tegen het traktaat A Glasse of the Truthe uit 1532. In dat traktaat betoogde de Engelse koning Hendrik VIII (1491-1547) dat zijn eerste huwelijk ongeldig was met de bedoeling om zijn tweede huwelijk met Anna Boleyn (ca. 1501-1536) te rechtvaardigen. De auteur van ons boekje schreef onder het pseudoniem ‘Philalethes Hyperboreus’, ‘de waarheidslievende man uit het Noorden’, een reactie op deze Glasse of the Truthe. Hij weerlegt de argumenten waarmee Hendrik VIII zijn voorgestelde echtscheiding van Catharina van Aragon (1485-1536) rechtvaardigt. Het boekje werd in 1533 in Antwerpen gedrukt bij Michiel Hillen van Hoochstraten. Ons exemplaar bevat bijzondere herkomstmerken van twee bekende boekenverzamelaars: een ex-libris van de Antwerpse drukker Jean-Baptiste Verdussen (1698-1773) en een gouden supralibros met het wapen van de Britse politicus Thomas Grenville (1755-1846).

Het traktaat A Glasse of the Truthe uit 1532 was een belangrijke publicatie in de vroege propagandacampagne van de Engelse koning Hendrik VIII. Met die campagne wilde hij de tenietdoening van zijn eerste huwelijk met Catharina van Aragon verdedigen en zich losweken van het oppergezag van de paus in Rome. Hij was van mening dat het koninklijk huwelijk ongeldig was en voerde aan dat niemand mocht trouwen met de weduwe van zijn broer, wat hij zelf dus had gedaan. In zijn ogen had de paus geen dispensatie (ontheffing) mogen verlenen voor zijn eigen huwelijk op grond van de graad van verwantschap.

Wie achter het pseudoniem Philalethes Hyperboreus schuilt is niet zeker; er bestaan twee plausibele pistes en één minder waarschijnlijke. De meest waarschijnlijke wijst in de richting van de Spaanse geleerde en humanist Juan Luis Vives (1492-1540). Hij was een goede vriend en raadgever van Catharina van Aragon en de leermeester van prinses Mary I (1516-1558), de dochter van Hendrik VIII en Catharina van Aragon. Prinses Mary I staat ook wel bekend als ‘Bloody Mary’ vanwege haar vervolging van protestanten in een vergeefse poging om het rooms-katholicisme in Engeland te herstellen na de dood van haar vader.

De tweede piste leidt ons naar de biechtvader van prinses Mary I, de franciscaan William Peyto (ca. 1485-1558). Begin 1532 hekelde Peyto in het openbaar de echtscheiding van koning Hendrik VIII ter verdediging van koningin Catharina en hield hij vol dat Hendrik VIII niet kon huwen met Anne Boleyn. Peyto werd gevangengenomen en enkele maanden later verbannen uit Engeland. Hij week uit naar de Nederlanden en verbleef enkele jaren in Antwerpen.

De derde, minder waarschijnlijke piste suggereert de Duitse humanist Johannes Cochlaeus (1479-1552) een vooraanstaande rooms-katholieke tegenstander van Maarten Luther. Hij had in 1535 een pamflet tegen koning Hendrik VIII gepubliceerd. Wie de auteur ook is, het boekje brengt ons direct in het midden van de propagandapolitiek rond de huwelijksperikelen van koning Hendrik VIII.