Bij de herdenking van de Eerste Wereldoorlog leefde de belangstelling voor nieuwsbladen en andere publicaties uit die periode weer op. Hoewel ze cruciaal zijn voor het begrip van die periode, zijn ze in onze streken nauwelijks gekend bij het brede publiek. Reden daarvoor is ongetwijfeld dat ze bijna uitsluitend op papier of microfilm raadpleegbaar zijn – en dat exclusief voor onderzoekers. De documenten zijn bovendien bedreigd door de vaak slechte kwaliteit van het papier waarop ze zijn gedrukt. De digitalisering zorgt voor een duurzame bewaring én opent de deur tot digitale raadpleging.
Nieuws van de Groote oorlog
Het project Nieuws van de Groote oorlog was een samenwerking tussen VIAA (Vlaams Instituut voor Archivering), de Vlaamse Erfgoedbibliotheek, FARO en PACKED. Er werden collecties gedigitaliseerd van de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience, de Universiteitsbibliotheken van Gent en Leuven, de Provinciale Bibliotheek Limburg, de archiefinstellingen ADVN, Amsab, AMVB, KADOC en het Liberaal Archief, en het Memorial Museum Passchendaele 1917. Alle gedigitaliseerde kranten uit de Eerste Wereldoorlog zijn digitaal beschikbaar via hetarchief.be.
Vluchtelingenkranten
Vluchtelingenkranten zijn kranten van en voor de Belgische vluchtelingen die tijdens WO I in Nederland, Frankrijk of Groot-Brittannië verbleven. Bij het uitbreken van de oorlog vluchtten ruim anderhalf miljoen Belgen naar het buitenland. Om de Belgische bevolking in ballingschap van nieuws te voorzien, ontstonden de zogeheten vluchtelingenkranten. Sommige krantenpublicaties ontstonden vanuit de vluchtelingenkampen, in eerder armoedige omstandigheden, maar vrij snel doken in Nederland, Frankrijk en Groot-Brittannië verschillende professioneel uitgegeven kranten op. Behalve het algemene militaire nieuws brachten ze specifiek nieuws over de situtatie van de vluchtelingen en over het leven in bezet België.
De Erfgoedbibliotheek bezit zeker 21 vluchtelingenkranten. De collectie is vrij volledig en in redelijk goede staat bewaard, maar niet geheel uniek: er bestaan ook collecties in de Koninklijke Bibliotheek en in de Universiteitsbibliotheek van Leuven. De collectie vluchtelingenkranten is hoe dan ook van bijzonder cultuurhistorisch belang. Het is een unieke bron voor de studie van ‘de Groote Oorlog’ en voor de Belgische oorlogsgeschiedenis.
Vlaamse frontblaadjes
Frontblaadjes vormden een bijzondere categorie onder de oorlogspers. Het waren krantjes die door de soldaten zelf werden opgesteld voor school-, dorp- of streekgenoten. Ze bevatten vooral de kleine nieuwsberichten van het thuisfront, en boden de soldaten de mogelijkheid om met elkaar in contact te blijven. Zo waren ze een vorm van ‘sociale media’ tijdens de Eerste Wereldoorlog.
De Erfgoedbibliotheek bezit de grootste collectie Vlaamse frontblaadjes dankzij een gift van verzamelaarster Alexis Verbouwe (1872-1968) in 1940. Elk frontblaadje bevat eveneens de schriftelijke antwoorden van de redacteur op de door haar geschreven brieven. Hierin vroeg ze telkens om een aantal inlichtingen, zoals oplage, periodiciteit, stichtings- en einddatum. Er ontbreken slechts enkele titels, of slechts enkele exemplaren voor de titels die in bezit zijn. De collectie is volledig gedigitaliseerd, in het kader van het project ‘Nieuws van de Groote Oorlog’.
De Oorlog
Binnen de collectie frontblaadjes uit de Eerste Wereldoorlog, die de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience bewaart, springt De Oorlog in het oog. Dit handgeschreven journaal verscheen dagelijks van 2 februari tot 16 november 1915. De publicatie werd grotendeels geproduceerd, gedrukt (met een mimeograaf) en verspreid in het Belgische militaire hospitaalkamp Le Ruchard bij Villaines-les-Rochers (Frankrijk). Het blad was gericht aan de Vlaamse soldaten die er herstellende waren, en aan vluchtelingen die er verbleven. Ze konden het voor 0,15 frank kopen.
Elke aflevering van deze in een bijzonder goede staat bewaarde publicatie blijkt steeds niet meer dan één vel papier van net-geen-A4 formaat (27 x 21 cm). Het is op voor- en achterkant in twee kolommen steeds letterlijk volgeschreven met oorlogsnieuws van zowel het westelijke als het oostelijke front. Het geheel is netjes en duidelijk leesbaar geschreven, zonder doorhalingen. Enkele nummers bevatten een kaartje van een detail van het front, ter illustratie van de gevechtsgrens.
Alexis Verbouwe, die de bibliotheek haar collectie frontblaadjes in 1940 schonk, beschrijft dat De oorlog het initiatief was van een zekere E.H.R. Maere, die in de bij het frontblad bewaarde correspondentie over de publicatie Prof. Maere wordt genoemd.
De Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience bewaart alle 287 genummerde afleveringen van 2 februari tot en met 15 november 1915 van De Oorlog. Er bestaat nog een allerlaatste nummer 288 van 16 november 1915, maar dat ontbreekt helaas. De Bibliothèque nationale de France in Parijs bewaart een volledige verzameling.
Verzameling oorlogsplakkaten
Op 12 november 1937 schonk Edward van Hemel, een persoonlijke vriend van stadsbibliothecaris Lode Baekelmans, een verzameling oorlogsplakkaten aan de Antwerpse stadsbibliotheek. Het gaat om 1035 plakkaten, verspreid door de Belgische en Duitse autoriteiten vlak voor en tijdens de Grote Oorlog. Het merendeel van de verordeningen heeft betrekking op de stad Antwerpen en de omliggende gemeentes. Uiteenlopende thema’s komen aan bod: verkeerswezen, voedselbedeling, volksgezondheid, rechtspraak, verkoop van vee, spionage en prostitutie. De hele verzameling plakkaten uit de Eerste Wereldoorlog is digitaal raadpleegbaar. Er is ook een deelcollectie Belgische en Duitse oorlogsplakkaten WOI in onze catalogus.
De oorlogsplakkaten vormen een waardevolle bron voor historisch onderzoek naar de Eerste Wereldoorlog. Ze schetsen een beeld van de bezettingscontext in België en de wijze waarop de bezetter zijn gezag uitoefende. Plakkaten over censuur, samenscholingsverbod, terechtstellingen, opeisingen van wagens, alcohol en linnengoed, tonen het repressieve bezettingsapparaat. De schaarste aan voedsel komt tastbaar in beeld in de plakkaten die maximumprijzen invoeren voor aardappelen, boter, vlees en zelfs brandnetels.
