De collectie handschriften is eerder bescheiden qua omvang maar bevat toch een aantal uitzonderlijke stukken. Naast een tiental middeleeuwse handschriften (1000-1450) bezit de bibliotheek honderden vroegmoderne handschriften (1450-1800) die meestal verband houden met de geschiedenis van Antwerpen of de Vlaamse letterkunde.
Papyrusrol
De Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience bezit een papyrusfragment van ongeveer 3.000 jaar oud. Het is een fragment uit Amdoeat, het boek van de onderwereld. Het werd in 1847 geschonken door baron Charles-Jean Stier d’Aertselaer, en was daarmee één van de eerste papyrusfragmenten in een Europese openbare instelling.
Middeleeuwse handschriften
De Erfgoedbibliotheek bezit een beperkt aantal middeleeuwse handschriften. Een aantal hiervan waren al eigendom van de kapittelbibliotheek in 1609, andere kwamen via de confiscaties tijdens de Franse Revolutie in de collectie terecht. De Erfgoedbibliotheek bezit een uiterst diverse collectie handschriftfragmenten, afkomstig uit eerdere boekbanden en uit manuscripten.
De middeleeuwse handschriften uit onze collectie werden in 2020-2024 ontsloten door het project ‘Medieval Manuscripts in Flemish Collections’ (mmfc.be). Naast de volledige en quasi-volledige handschriften in codex uit onze collectie namen de projectmedewerkers ook de volledige collectie losse fragmenten door, die tot dan toe niet op detailniveau waren beschreven. De fragmenten zijn ondertussen ook afzonderlijk beschreven in onze bibliotheekcatalogus.
Het oudste boek in de collectie is een handschrift van de Suaesoriae van Seneca pater. Het dateert uit de tiende eeuw en bevat teksten van de Romeinse auteur Seneca de oudere (54 v.Chr.-39 n.Chr.), de vader van de beroemde filosoof en toneelauteur met dezelfde naam. Seneca schreef o.m. pleidooien voor imaginaire processen die bedoeld waren als retorische oefeningen. Ze geven een goed beeld van de Romeinse retoriek. Wereldwijd zijn slechts drie vroegmiddeleeuwse manuscripten met deze teksten bekend, en dit is het belangrijkste. Andreas Schottus gebruikte het in 1604 voor de eerste gedrukte uitgave van de teksten en schonk het later aan de toen pas opgerichte Antwerpse stadsbibliotheek.
Vroegmoderne handschriften (1500-1800)
De verspreiding van de boekdrukkunst, de toegenomen geletterdheid en de grotere beschikbaarheid van papier, deden na 1500 het aantal handgeschreven teksten toenemen, niet alleen ‘echte’ boeken maar ook brieven, registers, archiefstukken, kladschriften en kattenbelletjes. De diversiteit van het materiaal is haast niet te overzien. Zo bezit de Erfgoedbibliotheek ondermeer twee handgeschreven kookboeken, het beroemde Walvisboek van Adriaen Coenen en het handschrift van Antverpia Christo nascens et crescens, een belangrijke achttiende-eeuwse geschiedenis van Antwerpen door Joannes Carolus Diercxens, maar daarnaast ook handgeschreven liedjes en gedichtjes, farmacopeeën en gebedenboeken.
Moderne handschriften (1800-nu)
Ook na 1800 bleven mensen volop handschriften produceren, die naargelang hun inhoud, herkomst of relevantie worden opgenomen in de collectie van de Erfgoedbibliotheek.
De meeste literaire handschriften bevinden zich in het Letterenhuis. Een belangrijke uitzondering vormen de handschriften van de Fransschrijvende Antwerpse auteur Georges Eekhoud. Samen met de schrijversbibliotheek van Eekhoud berusten onder meer de autografen van zijn belangrijkste romans Escal-Vigor en La nouvelle Carthage in de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience.
Als stadsbibliotheek van Antwerpen verzamelde onze instelling uiteraard handschriften over de geschiedenis van Antwerpen. Een tiental handschriften van stadsbibliothecaris en stadsarchivaris Frederic Verachter (1797-1870) over de geschiedenis van Antwerpen worden nog regelmatig geraadpleegd.
Een belangrijke verzameling handschriften is het repertoire van de Antwerpse Poesje, afkomstig van de bibliotheek van het voormalige Volkskundemuseum. In diezelfde bibliotheek zaten ook tal van moderne liedschriftjes.
Sommige moderne handschriften vormen onderdeel van een exclusieve bibliofiele uitgave, zoals een boekobject van J.M.H. Berckmans, uitgegeven in slechts één exemplaar.
Een bijzonder geval zijn de typoscripten, eigenlijk ook unieke stukken die rechtstreeks door de auteur werden geschreven. De Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience bezit enkele honderden typoscripten die relevant zijn voor haar collectieprofiel.
