Oude drukken zijn boeken gedrukt in de periode tussen de uitvinding van de boekdrukkunst rond 1450 en de industrialisering van het boekbedrijf vanaf ongeveer 1800. Men drukte op handgeschept papier met houten persen, de teksten werden met de hand gezet uit losse loden letters en de gedrukte vellen werden met de hand tot een boek samengebonden.
In het begin van de negentiende eeuw wordt het boek een massaproduct, gedrukt op machinaal vervaardigd papier met ijzeren persen aangedreven door stoom of elektriciteit. Omdat het een tijdje duurt voor die nieuwe technieken volledig zijn ingeburgerd, is de grens tussen oude en moderne drukken erg vaag. In de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience hebben we afgesproken dat de grens op het jaar 1830 ligt.
De collectie oude drukken telt ongeveer 40.000 handgedrukte boeken uit de zestiende, zeventiende en achttiende eeuw, van dure luxe-uitgaven tot goedkoop en snelgemaakt drukwerk. De collectie oude drukken is universeel en bevat werken uit heel Europa en daarbuiten over alle mogelijke onderwerpen. Een belangrijk deel van de collectie oude drukken is afkomstig uit Antwerpse abdij- en kloosterbibliotheken die aan het einde van de achttiende eeuw werden ontbonden. Met veel zeldzame en unieke exemplaren vormen de oude drukken een absoluut zwaartepunt in de collectie.
Zestiende-eeuwse drukken nemen in dit geheel een heel specifieke plaats in. In deze periode groeide Antwerpen uit tot een internationaal centrum van de boekdrukkunst. Van alle boeken die in de zestiende eeuw in de Nederlanden gedrukt worden, komt meer dan 80% van een Antwerpse pers. Samen met het Museum Plantin-Moretus bewaart de Erfgoedbibliotheek de grootste collectie Antwerpse drukken uit de zestiende en de zeventiende eeuw.
Incunabelen
De Erfgoedbibliotheek bezit zo'n 150 incunabelen of wiegendrukken, waarvan 26 gedrukt te Antwerpen. Dit zijn boeken gedrukt vóór 1 januari 1501, toen de boekdrukkunst nog in de kinderschoenen stond. ‘Incunabel’ komt van het Latijnse woord incunabula, wat 'in de wieg' betekent, vandaar de term 'wiegendruk'. Het gaat dus om boeken die gedrukt werden toen de boekdrukkunst nog in de kinderschoenen stond.
Hoewel de einddatum erg arbitrair is - en in werkelijkheid ook niet zo scherp - zijn er in de periode tussen ca. 1440 en 1500 een aantal gemeenschappelijke kenmerken waar te nemen: het gedrukte boek en de boekdrukkunst zijn nog in volle wording. De boeken uit deze periode leunen qua vormgeving nog sterk aan bij middeleeuwse handschriften. Er kwam ook nog heel wat handwerk bij kijken: hoofdletters werden met rood gerubriceerd en aan het begin van een hoofdstuk zelfs volledig getekend en ingekleurd. Ook de illustraties (houtsneden) werden met de hand gekleurd.
De boeken waren niet gepagineerd en hadden ook geen titelpagina zoals wij die nu kennen. Vaak zat er vooraan een blanco blad om het boek tegen vuil te beschermen, waar dan later een korte aanduiding van de titel op werd gedrukt. Veel incunabelen hebben dan ook geen titel, maar worden aangeduid met een incipit (letterlijk 'het begint'), zoals bijvoorbeeld Hier beghint een bouc datmen hiet Summe le roy, waarschijnlijk gedrukt te Antwerpen door Geraert Leeu. Bij incunabelen vind je vaak geen jaar of plaats van uitgave, waardoor het soms erg moeilijk wordt te achterhalen wie het boek waar en wanneer heeft gedrukt. De incunabulistiek heeft uitgebreide hulpmiddelen ontwikkeld om deze anonieme drukken op basis van bijvoorbeeld het gebruikte lettertype of watermerken in het papier toch te kunnen toewijzen.
Het project IMPRESSVM. De wieg van de Vlaamse boekdrukkunst van BibliothecairErfgoed.be registreerde in samenwerking met collectiebeherende instellingen in Vlaanderen gedrukte incunabelen in Vlaams bezit op basis van een gestandaardiseerd model.
Meer weten?
- Ontdek onze collectie incunabelen
- Verken IMPRESSVM van BibliothecairErfgoed.be
- M.-L. Polain: Catalogue des livres imprimés au quinzième siècle des bibliothèques de Belgique. Bruxelles, 1932-1978
- E. De Bom en H. Pottmeyer: De incunabelen of wiegedrukken van de hoofdbibliotheek der stad Antwerpen. ’s-Gravenhage, 1919
- Incunabula Short Title Catalogue (ISTC) van de British Library
Postincunabelen
De collectie bevat ongeveer 850 postincunabelen of boeken gedrukt tussen 1 januari 1501 en 31 december 1540, de periode waarin de boekdrukkunst tot volle ontwikkeling kwam.
Tussen 1501 en 1540 ontwikkelt het gedrukte boek zich verder. Titelpagina’s en paginering raken algemeen in gebruik, en drukkers zijn vaak niet langer anoniem. Rond 1540 leggen de overheden in de meeste Europese landen regels vast over de boekdrukkunst. Vanaf dat moment is het boek ‘volwassen’.
Postincunabelen die in de Nederlanden gedrukt werden, zijn beschreven in het standaardwerk van Wouter Nijhoff en Maria Elizabeth Kronenberg, Nederlandsche bibliographie van 1500 tot 1540, vaak afgekort als NK. In de publicatie worden weinig exemplaren uit de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience vermeld, maar een onvolledige concordantielijst in Excel-formaat is beschikbaar op aanvraag.
Meer weten?
- Wouter Nijhoff en Maria Elizabeth Kronenberg, Nederlandsche bibliographie van 1500 tot 1540. 's-Gravenhage: Nijhoff, 1919-1971
- Universal Short Title Catalogue (USTC)
16e, 17e en 18e eeuw
De boeken die in de periode 1541-1600 gepubliceerd werden op het grondgebied van het huidige België, werden gebruikt voor het opstellen van Belgica Typographica (afgekort als BT). In het vierde volume van deze publicatie komt ondermeer een ‘index exemplarium’ voor waarmee kan worden nagekeken of de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience een exemplaar van een bepaald nummer bezit. Uiteraard zijn latere aanwinsten niet in BT opgenomen.
De Short Title Catalogus Vlaanderen is een databank van alle boeken die voor 1800 gedrukt werden op het grondgebied van het huidige Vlaanderen (inclusief Brussel). Momenteel zijn alle zeventiende-eeuwse drukken uit de erfgoedbibliotheek aan deze databank toegevoegd, en wordt in verschillende stappen gewerkt aan het toevoegen van exemplaren uit de achttiende eeuw.
Meer weten?
- E. Cockx-Indestege, G. Glorieux en B. Op De Beeck: Belgica typographica 1541-1600. Catalogus librorum impressorum ab anno MDXLI ad annum MDC in regionibus quae nunc Regni Belgarum partes sunt. Nieuwkoop, 1968-1994
- Short Title Catalogus Vlaanderen (STCV)
- Universal Short Title Catalogue (USTC)
